Geografiazko 2. ebaluaketa, 3. DBH

8. Gaia, Definizioak:

Inflazioa: Produktuen prezioen igoera.

Espekulazioa: Ondasunen prezioa aldatu delako pertsona bat(zuk) etekina lortu badu(te) merkataritza- edo finantza-eragiketa

Zerga: Banakoek eta enpresek erakunde publiko bati egi behar dioten ordainketa

Biztanleria aktiboa: lan egitoko moduan eta adinead dagoena

Sistema komunista: Estatuak kontrolatzen ditu ekonomia jarduera guztiak.

9. Gaia, Ekonomia Globalizatua:

1. Globalizazioa:

• Nazioarteko merkataritza izugarri hazi da
• Ekoizpena aste modu batean antolatu da, enpresa multinazionalek. Herrialde askotan daude
• Nazioarteko finantza-fluxuak gero eta biziagoak dira, baina diru hori finantza- eragiketa espekulatzaileak egiteko erabiltzen da.
• Gero eta ugariagoak dira merkataritzari buruzko itunak

2. Munduko ekonomia-erakundeak:

• Munduko Bankua pobrezia murriztu nahi du. Maileguak ematen dizkie herrialde behartsuei.
• Nazioarteko Diru Funtsa. NDF
• Munduko Merkataritza Erakundea. MME
• G7: Japonia, Alemania, AEB, Erresuma Batua, Frantzia, Italia eta Kanada

3. Munduko ekonomia gune nagusiak:

AEB:

·         Enpresa asko liderrak dira munduan

·         Gizartea balioesten du enpresa-espiritua

·         Inbertsio handiak egiten dira ikerketetan

·         Oso langileria gaitua dute eskuragarri

·         Herrialde aberatsa natura baliabideetan

·         Ekonomia malgua eta berehala egokitzen da aldaketetara

·         Atzerriko inbertsio garrantzitsuak bereganatu

·         Per capita handienetakoa

EB:

Munduko lehen ekonopia-potentzia da, baina herrialde guztiak ez dira egoera berean

Japonia:

Asiako herrialderik aberatsena, baina natura baliabide gutxi ditu

4. Beste gune nagusi batzuk:

Errusia:

Munduko potentzia handiena zen, baina atzera egin zuen:

• Teknologia-atzerapena
• Lege garbirik eza
• Monopolio eta oligopolio asko

Petroleo eta gas naturalaren erreserba handiak

Brasil, Hegoafrikako Errepublika eta Australia

10. Gaia, Nekazaritza:

3. Faktoreak:

Faktore fisikoak:

• Klima
• Erliebea
• Lurzorua

Giza faktoreak:

• Biztanleria bolumena: gero jende gehiago dago eta lurren kopurua handitu behar da
• Nekazaritza teknikak: Teknika bakoitzak eragina du errendimenduan
• Ekoizpenaren helburua: Iraupeneko nekazaritza familiarentzat, merkatuko nekazaritza saltzen dute
• Nekazaritza-politikak: Nekazaritza-erreformarako legeak, plan hidrologikoak etab.

4. Paisaiak eratzen dituzten elementuak:

Lur-sailak:

Hesirik ez badute sail irekiak edo openfield, hesiak badute, sail itxiak edo bocage

Lur-sailen ustiapen-maila:

Nekazaritza Intentsiboa: lurra ahalik eta gehien aprobetxatzen da. Herrialde garatuetan, produktibitate handia, laborantza teknika modernoak; herrialde azpigaratuetan, produktibitate txikiagoa.

Nekazaritza Estentsiboa: zati bat lugorri (landatu gabe) uzten da. Herrialde garatuetan, produktibitate handia, laborantza teknika modernoak; herrialde azpigaratueta, produktibitate txikiagoa

Ureztatze-sistemak:

Lehorrekoa: euriko ura baino ez dute hartzen. Ureztatua: nekazariak ureztatzen ditu

Laboreak:

Polilaborantza: landare espezie asko. Monolaborantza: landare mota bat

5. Merkatuko nekazaritza:

Ahalik eta etekin gehiago lortu nahi dute:

• Ekoizpenaren espezializazioa: Labora bakar bat lantzen da
• Landako lanen mekanizazioa: Langile gutxiagorekin lan gehiago denbora gutxitan
• Laborantza teknika modernoen aplikazioa: Ongarriak, errendimendu handiko haziak, genetikoki aldatutako laboreak...

Haren eragina:

Prezioak jaisteko aukera, arinago merkaturatzeko aukera eta garraio bereziak erabiltzea

6. Saileko nekazaritza eta nekazaritza tradizionala

Sailetako nekazaritza: Herrialde tropikaletan.

• Merkatuko nekazaritza, esportatzeko
• Jabetza handietan egin, Europako eta AEB-ko multiazionalek kontrolatu.
• Diru asko inbertitu: lurra erosi, landu, garraiatu eta kontserbatu
• Monolaborantza
• Langile ugari, gutxi kobratzen
• Produktibitate handia, ahal duten bitarteko tekniko guztiak erabiltzen dituzte.

Nekazaritza tradizionala:

• Nekazari familientzat da: iraupeneko nekazaritza
• Polilaborantza: urte osorako produktu desberdinak
• Teknika eta lanabes oinarrikoak: produktibitate txikia
• Faktore fisikoak: tenperatura, prezipitazioak, etab.

11. Lehen sektoreko beste jarduera batzuk:

1. Abeltzaintza:

Estentsiboa:

• Ustiategi handietan eta bazaleku naturaletan
• Ez da asko inbertitzen: produktibitate txikia da.
• Behi eta ardi nagusi.

Intentsiboa:

• Ustiategi espezializatuak
• Diru asko inbertitu: Produktibitate handia
• Ukuiluko abeltzaintza: Animaliak ukuiluetan hazten dituzte

2. Arrantza motak:

• Itsasertzeko arrantza, Baxurako arrantza eta Alturako arrantza

12. Lehen sektorea Espainian eta EAEn:

1. Lehen sektorean lan egiten duten ehunekoa:

Espainia: han lan egiten duten pertsonak %0,5-a da, baina %2,2-a hazten da urtero

EAE: 1. sektorean aritzen diren pertsona guztien %5,27-a da.

2. Zein autonomian egiten duten jende ± (%):

Gehienen Extremaduran da, gutxien Madrilen

3. 169. orrialdea (Kanariak):

Nekazaritza atzera egin du. Labore ureztatuak eta berotegietakoak nagusitzen ari dira. Produktu nagusiak: banana, tomatea, mahatsa, fruitu subtropikalak, patatak eta barazkiak. Klima subtropikalean daudenez, ezin dira zenbait landare mota landatu; hala nola laranjak, marrubiak etab.

4. Abeltzaintza eta produktu mota nagusiak:

Espainian: Gehien landutako animaliak dira: txerriak (%30), behiak (%18), ardiak (%14), eta hegaztiak (%8)

EAE: Gehien landutako animaliak dira: ardiak (354.445), behiak (168.124), txerriak (31.991) eta ahuntzak (17.216)

5. Non egiten du arrantza espainiak:

NAFC zonaz, erdi-ekialdeko Atlantikoa, ipar-mendebaldeko Atlantikoa, hego-mendebaldeko Atlantikoa, hego-ekialdeko Atlantikoa eta mendebaldeko Indiako Ozeanoa.

6. Arrantza kuotak, zenbatekoak (Espainian):

Espeziea	Zona	Kuota (tonatan)
Txitxarro Legatza Txitxarro Legatza Legatza	Ipar Atlantikoa Kantauri eta Cadizko golkoa Hego Galizia eta Cadizko golkoa Ipar Atlantikoa Bizkaiko Golkoa	16.631 4.510 31.064 8.926 6.214
Bakailutxoa Bakailutxoa Atun zuria Berdela Zigala Zigala	1x14 zona Kantauri eta Cadizko golkoa Atlantikoa Kantauri Ipar Kantauri Arrantza eremu nazionala	22.714 25.686 16.961 22.256 119 104

13. Lehengaiak, energia eta ura

5. Petrolioa eta gas naturala:

Lehengai mineralak, itsas hondoan lurperaturiko itsas organismoen deskonposiziotik sortuta, berriztaezinak, agortuko dira, poltsen %40 erauzteko aukera ematen dute.

8. Iturri konbentzionalak:

Energia termikoa:

Zura, ikatza, fuel-olioak etab. erretzean sortzen den sua ura berotzen du, ur lurruna dinamo batera joaten da eta elektrizitatea bihurtzen da

Energia nuklearra:

Uranioak ura berotzen du, ur lurruna dinamo batera joaten da eta elektrizitatea bihurtzen da

Energia hidroelektrikoa:

Uraren indarra erabiltzen da. Presen behealdean ura turbina bat mugitzen du eta elektrizitatea sortzen da

10. Ordezko energiak:

Biomasa: hondakin biologikoak erretzean ura berotzen dute ...

Haize-energia: Haizeak errota bat mugitzen du, dinamo batera konektatuak

Eguzki-energia:

• Termikoa: ispilu batzuk eguzki izpiak bideratzen dituzte ur tanke batera, ura b...
• Fotovoltaikoa: eguzki izpiak energia elektrikoa bihurtzen dute

Energia geotermikoa: geiserrak erabiltzen dira dinamo bat mugitzeko

Marea-energia: Olatuen eta mareen mugimendua erabiltzen da

14. Natura baliabideak EB, Espainian eta EAEn

2. Energia-iturriak Ebn

Ikatz erreserba handiak, Ipar itsasoan petroleo eta gas naturala asko, Norvegia, Erresuma Batua, Danimarka eta Herbehereak hartu. Iturri konbentzionalak erabili. EBko helburu bat ordezko energiak erabiltzea da.

4. Energia iturriak Espainian

Herrialde defizitarioa energia iturrietan (ezin du Espainia osoa asetu); petrolioa da gehien erabiltzen den energia, atzerriko herrialdeen mempe; ondoren ikatza, mineraletatik, ikatza da garrantzia duen bakarra.

7. Energia iturriak EAEn

Petrolio asko inportatzen du. Kontsumitzen den elektrizitate gehiena EAEn ekoizten da. Gas natural guztia inportatu behar da. Energia berriztagarrietan oinarritzen da:

·        Zentral hidroelektrikoak

·        Biomasa

·        Parke eoliko asko

Martin Ugalde & Jon Etxaide 3. DBH

Martin Ugalde (1921-2004) Andoain - Hondarribia

Kazetaria, idazlea eta politiko gipuzkoarra.

Hainbat urte eman zituen erbestean, ideologikoki nazionalista zelako, gazteleraz zein euskaraz idatzi arren euskaltzaile amorratua izan zen.

Franko hil ondorengo lehen euskarazko egunkariaren sorreran lan handia egin zuen.

Idazle moduan, euskarazko ipuingintza modernoaren aitaxoa dela ikusten da 1961eko Hiltzaileak narrazio liburuarengatik.

Venezuelan argitaratutako ia Latinoamerika osoan hain ospetsua izan zen narraziogintzan euskal literatura ekarri zuen bizitza. Osoko lanarekin bibliografia oparoa utzi zuen: ipuinak, saioak, artelanak eta saio-berriak.

Jon Etxaide (1920-1998) Donostia

Guda ostean ezkutuan ikasten zuen Euskara, 1995 urtean Joanak Joan eleberria argitaratu zuen.

Etxahun bizitzaren erdian oinarrituta dago eta bizitzaren aspekturik haitzenak orratzen dira, lan honetaz gain, itzultzaile lanak egin zituen, artikulu asko idatzi zituen, hainbat aldizkaritan eta bestelako lanak, adibidez: ados torea, ura apurra, ipuinen bilduma etab…

Historia, XVII-XIX. mendeak 4. DBH

1. Gaiaren Laburpen Globala

Antzinako Erregimenak jarraitzea:

·        Estamentuzko gizartea:

Immobilismo bertikala: Pribilegio gabeko pertsona batek ezin du mailaz igo.

Pribilegioak hiru lehenengo taldeek dituzte, azkenekoek zergak ordaindu behar dituzte pribilegiatuek.

·        Monarkia absolutua: Erregea da herrialde guztiaren jabe, eta nahi duena egin dezake.

·        Ekonomiaren oinarria  1. sektorea zen.

Ingalaterra, liberalismo politikoa:

·        Askatasuna: Pertsona guztiek eskubide berak dituzte

·        Berdintasuna: Ez daude inolako pribilegiorik

·        Jabetza: Bakarrik lur askoren propietateak direnak politikan parte har dezake

Zer da despotismo ilustratua?

Nekazaritzan aritzen ziren askok merkataritzara pasatu ziren, gero eta diru gehiago lortzen. Pribilegioak nahi zituztenez, monarkarekin paktu bat egin zuten: nobleei pribilegioak kendu eta burgesiari eman. Baina erregeak, nobleen pribilegioen esku, burgesia engainatu zuen eta pribilegio guztiekin geratu zen, horrek zenbait iraultza ondorioztatu zituen.

xviii. mendearen amaiera:

Montesquieu:

Hiru botere zituela esaten zuen; legegilea, betearazlea eta judiziala.

Rousseau:

Herrialdeak paktu bat sinatzen du herriarekin, konstituzioa, baina monarka ez da mandataria, herriaren ordezkaria baizik.

Adam Smith:

Pertsona orok, ekonomikoki ahal badu, negozio bat ireki dezake eta haren tarifak nahi duen moduan antola ditzake. Gobernuak ezin du ekonomian parte hartu.

2. Gaiaren Laburpen Globala

Lehen haustura: Amerikako Iraultza

Gatazken jatorria:

Ingalaterra Berriaren eta Britainia Handiaren arteko gatazka sortu zen. Koloniek ekonomia sistema propioa garatu zuten, eta metropolia oztopotzat ikusten zuen.

BH Amerikako lehengaiak eskuratu nahi zuen, baina ez industria garatzea.

Itun Koloniala zegoen, koloniek autonomia handi samarra zuten, eta zergak biltzen zuten biltzarrak gero BHra eramateko, baina ez zuten ia inoiz ordaintzen. Horregatik zergen gatazka

Definizioak:

·        Estatu Orokorra: Erregeak zuen eskubidea hiru estamentuak biltzeko eta bozketa bat egiteko.

·        Kexa-koadernoak: Estamentu bakoitzak haien kexak apuntatzen zuten lekua.

·        Politika-klubak: Burgesia talde ezberdinetan banatzen zen haien ideiak esateko eta arrazoitzeko, partidu politikoen sorrera dira.

·        Asanblea Nazionala: Herri xehea Estatu Orokorretik bota ondoren, pilotaleku batean bildu egin ziren eta Frantzia osoa ordezkatzeko legitimotasuna beraiek zutela adierazi zuten.

·        Asanblea Konstituziogilea: Burgesek konstituzio bat eratu nahi zutenez esan zuten bilduta jarraituko zutela konstituzioa idatzi arte, eta Asanblea Nazionala Konstituziogile

Antzinako Erregimena ebaztea

1791ko Konstituzioa:

·        Parlamentuzko monarkia. Monarkia jarraitzen zuen baina botere gutxiagorekin

·        Botereen banaketa. Botere legegilea Asanblea Nazionalak hartu zuen.

·        Asanblea sufragio zentsitarioen bidez hautatzen zen.

·        Administrazio Deszentralizatua: Frantzia hainbat erresumetan banandu egin zen.

Berrezarkuntza

Vienako Biltzarra: Europako maparen berrantolaketa:

·        Frantzia Iraultza aurreko mugetara bueltatu zen

·        Bi estatu tapoi jarri ziren Frantzia ez handitzeko: Herbehereak Belgikak hartu zituen eta Piemontek Savoia eta Genova.

·        Austriak, Prusiak eta Errusiak zenbait lurralde bereganatu zituzten.

3. Gaiaren Laburpen Globala

Zer da industrializazioa?

Teknika, lan-antolaketa eta energia-iturri hasi ziren eta ekoizpen mekanizatua hasi zen garaia

Nolako baldintzak zeuden industria iraultza emateko?

·        Biztanleria igotzea: Txertoak sortu ziren eta gosete eta epidemiak gutxiago irauten zuten

·        Nekazaritza hedatzea:

o       Abeltzaintza garatu zen

o       Teknikak hobetu

o       Nekazaritza-egiturak aldatu

·        Ekonomia pentsamoldea aldatu

Zein izan zen industrializazioaren ondorio bat?

Garraioak haztea: trenbidea, autoak, hegazkina...

Zein izan zen industrializazioan sortutako antolakuntza berria?

·        Sozietate anonimoa: Pertsonek akzioak erosi eta saldu egiten dituztenean

·        Bankuak: Biztanleen eta enpresen arteko bitartekariak dira

·        Taylorismo: Denbora tarte batean zenbat lan egin duzun arabera ordaintzen dizute

·        Fordismoa:  Muntaketa kate bat ipintzea eta pertsona bakoitza gauza batean jartzea

·        Enpresa kontzentrazioak: Enpresa multzoak.

Geologia, Lurraren barne egitura 4. DBH

Geologiazko 8. Gaia

1. Azal kontinentala: kontinente masak osatzen ditu. Harri sedimentarioak, granitoz eta sedimentuz estalita dago
2. Azal ozeanikoa: ozeanoen hondoak osatzen ditu. Basaltoz osatuta eta dentsoagoa

 Moho etena (Mohorovicic) 70km

 Goi-mantua.   Peridotitaz osatuta dago, mineral nagusia olibinoa da.

 Repetti etena 670km

Behe-mantua.

Guttenberg etena 2900km

Kanpo-nukleoa. Likido egoeran dago (uraren antzeko jariakortasuna)

Konbekzio-korronte indartsuek eremu magnetikoa sortzen dute.

Lehman etena 5150km

Barne-nukleoa. Solido egoeran dago jasatzen duen presioarengatik
 

2. Eten sismikoak

Uhin sismikoak lirraren geruza batetik beste ezaugari dituen beste geruza batera igarotzean:

• Abiadura aldaketa
•  Ibilbidetik atera
•  Uhin zati bat islatu

Uhin sismikoen erregistroak aztertzean, sismologoek jakin dezakete zenbateko sakonean dauden geruzen arteko banaketak. Horiei eten sismiko esaten zaie.

 

3. Lurrikarak

a)      Hipozentroa: Lurrikara batean energia askatzen den gunea.

b)     Epizentroa: Lurrazalean hipozentrotik bertikalean dagoen gunea.

c)      Uhin sismikoak: Bi mota daude:

a.      Barneko uhinak:  Lurraren barnetik.

                                                               i.     P Uhinak: Azkarrenak, horizontalean eta material guztietatik pasa.

                                                             ii.     S Uhinak: Motelagoak, norabidearekiko transbertsalki eta bakarrik solidoetan.

b.     Kanpoko uhinak: Lurrazalean. Barnekoak baino motelagoak.

                                                               i.     R Uhinak (Reileigh)

                                                             ii.     L Uhinak (Love)

4. Litosfera eta  Plaka litosferikoak

a) Litosfera: Goi-mantuaren kanpoaldeko zatia eta lurrazala sendo lotuta daude multzo zurrun bat osatuz. Multzo zurrun horri litosfera deitzen zaio.

Bi litosfera ezberdintzen dira:

1.     Kontinentala eta Ozeanikoa

b) Plaka litosferikoak: Goi-mantuaren gainerako zatia litosferaren azpian dago. Zati hori ere solidoa da, tenperatura eta presio altua jasaten ditu, hori dela eta likido likatsuen antzera jariatzen da.

Mugimendu horiek herrestan eramaten dute litosfera eta bloke handitan zatitzen dute: Plaka litosferikoak.

5. Kontinenteen jitoa / Ozeanoen hedadura eta Plaken tektonika

a) Kontinenteen jitoa: Alfred Wegener-ek 1912an, esan zuen kontinenteak higitu egin zitezkeela eta duela 300 milioi urte elkartuta egon zirela Pangea izeneko kontinente masa bakar bat osatuz

Frogak:

1.     Kontinenteen profila: Puzzle bezala enkajatzen dira.

2.     Aztarna geologikoak: Kontinenteetako aztarna geologikoak bat egiten dute, jarraipena dute. Adibidez, glaziarrek egindako aztarnak, duela 300 milioi urte egindako aztarnak, kaotikoak ziruditen, baina zentsuan hartzen dute garai hartan kontinenteak elkartuta baziren eta izotz kasko batez estalita bazeuden.

3.     Fosilak: Fosil berdinak zeuden kontinente batean eta bestean, hori azaltzeko ezinbestekoa da onartzea kontinenteak elkartuta egon zirela.

b) Ozeanoen hondoen hedadura: Bigarren mundu gerran, sonar teknologia asko garatu zuten. Horren bitartez, ozeanoen hondoen mapa zehatzak egin ziren. Zera aurkitu zuten: Itsasoan erliebeak eta pitzadura sakonak zeuden, mendikate batek zeharkatzen zuen, garaieran 2000m-tik gora zen eta milaka metroko luzera zuen. Eremu lanetan oso sedimentu gutxi zeuden.

Gainera, mundu osoko ozeanoen hondoetan ez zegoen 185 milioi urte baino gehiago zegoen harririk. Hau jakinda Wegener-ek adierazi zuenez oraingo kontinenteak Pangearen zatiketaren ondorioz sortu behar izan zuten.

Harry Hess: azal ozeaniko berria sortzen zuen eremua dortsal ozeanikoa zela aurkitu zuen. Dortsalak material berriak ateratzean azal ozeanikoa bueltatzen zuen alde batera eta bestera. Basaltozko harrien adinak hipotesi hori babesten zuen ozeanoen hondoko basaltoak dortsaletatik zenbat eta urrunago egon orduan eta zaharragoak ziren. Kontinenteetatik hurbil zeuden harriek ziren zaharrenak eta dortsalean zeudenak gazteenak. Azterketa sismikoek erakutsi zuten ez zela lurrazala bakarrik higitzen, baizik eta litosfera osoa.

c) Plaken tektonika: Hessek 1962an proposatutako teoriak lurra ulertzeko beste modu bat suertatu zuen: Teoria oso bat garatu zen (Plaken tektonika). Teoria horren arabera litosfera herrestan eramaten du azpian duen mantuaren konbekzio-higidurak.

Hasieran uste zuten astenosfera izeneko geruzari esker labaintzen zela eta geruza horretan konbekzioak gertatzen zela. Gaur egun frogatuta dago konbekzioak mantu osoan duela eragina. Hondoratzen den litosferara konbekzioan behera jaisten den zatian.

Mantuzko konbekzioa da plaka litosferikoen higiduraren eragilea

Plaken tektonikaren frogak:

·        Bulkanismoa, sismikotasuna, mendikateen eraketa eta beste hainbat fenomeno geologiko plaken tektonikaren bidez azal daitezke

·        Benioff-en planoa: fisikari eta sismologo honek aurkitu zuen Ipar Amerikako kostan sortzen ziren lurrikara guztiak modu berezi batean antolatuta zeudela: Kontinenteen zenbait ertzetan lurrikarak plano inklinatu baten gainean gertatzen dira.

Gainazal inklinatu horri Benioff-en planoa deitu zioten.

Plaken tektonikaren teoriaren arabera Benioff-en planoa plaka litosferiko ozeaniko baten gainazala zen, mantuan hondoratzen ari zena kontinentearen azpian.

Plaken tektonikaren interpretazioaren arabera, Benioff-en planoa litosfera ozeanikoaren suntsiketa eremua da.

Sumendiak eta lurrikarak plaka litosferikoen ertzetan daude. Dortsal ozeanikoetan sumendi jarduera eta jarduera sismikoak egon ohi dira.

Plaken talkaren ondorioz sortzen dira mendikateak 

	Kontinenteen jitoa	Plaken tektonika
Kontinenteen higadura	Kontinenteak ozeanoaren gainean labaindu egiten da, ozeanoa geldirik	Litosfera osoa labaindu mantuaren gainean
Higiduraren mekanismoa	Ez dago mekanismo argirik	Mantuak eragindako konbekzio-korronteak
Erliebearen jatorria	Kontinenteen aurrerapen frontean sortutako zimurrak	Plaka litosferikoen talkak

6. Plaka litosferikoak

Litosfera motak	Ozeanikoa	Kontinentala
Lodiera	0-100 km	0-300 km
Lurrazalaren osaera	%90 baino gehiago basalto eta harri metamorfikoak	%85 Granitoz eta harri bolkaniko, sedimentario eta metamorfikoak
Dentsitatea	Handia. Mantuan hondoratu	Txikia. Ez da hondoratzen
Higidura	Aktiboki higitu konbekzio korronteen parte denean.	Pasiboki mugitu litosfera ozeanikoa edo korronteak herrestan eraman

Geologia, Modelatze lana. 4. DBH

Geologiazko 7. unitatea

Meteorizazioa eta higadura.

Meteorizazioa:

·        Mekanikoa, harriak hausten dira.

Ø     Gelifrakzioa: Harrien pitzaduraren barruan ura sartu eta izoztean presioa egiten du, apurtzen da.

Ø     Termoklastia: Intsolazio handia jasan ondoren, dilatatzen da gehiago kanpotik barrutik baino.

Ø     Deskonpresioa: Presio handiak jasan ondoren lurrazalera ateratzean.

·        Kimikoa, harriak disgregatzen dira.

Ø     Oxidazioa: Aireko oxigenoak edo uretan dagoena erreakzionatzen du zenbait mineralekin.

Ø     Disoluzioa: Urak mineralen zenbait konposatuei eragiten die.

Ø     Karbonatazioa: Aireko CO₂ urarekin erreakzionatzean, zenbait mineral disolbagarri bihurtzen ditu.

Ø     Hidrolisia: Uraren zenbait ioi aldaketak eragiten dituzte mineraletan.

Higadura:

·        Detritu hustuketa: klastoak kentzen ditugunean higatzen da.

·        Lurraren gainazalaren modelatze berezia: Agente geologikoek klastoak erauzten dituzte.

·        Peniordokien eraketa: Agente geologikoek eragindako higaduraren ondorioz sortutak

·        Kontinenteen masaren birbanaketa: Higaduraren, sedimentuen garraioaren eta arro sedimentarioetan sedimentuak metatzearen ondorioz, pisua birbanatzen da.

Garraioa eta sedimentazioa:

Garraioa:

Garraioaren parametro bereizgarriak:

·        Energia: Gero eta klasto handiagoak, gero eta energia handiagoa

·        Klastoen hautaketa: Energia handia duten agenteek aldi berean eramaten dituzte klastoak

·        Sedimentuen heldutasuna: Garraioan izaten dituzten aldaketak dira.

Garraiatzeko moduak:

·        Hondoa ukituz: Saltoka, arrastaka eta biraka

·        Hondoa ukitu gabe: Esekita edo flotatzen.

Sedimentazioa:

·        Altxatze-prozesua: metatuta dauden sedimentuak berriro garraiatzen dira.

·        Hondoratze-prozesua: arro sedimentarioak

Sedimentuen metaketa:

·        Dekantazioa: Klastoak hondora erortzen dira.

·        Akrezio zinetikoa: Oztopo batekin topatzean klastoak geratu eta elkarren gainean metatzen dira.

Klastoen antolaketa:

·        Estratifikazioa: zenbait metroko lodiera duten geruzetan

·        Xaflapena: Milimetro gutxiko lodiera

·        Sedimentazio mailakatua: lodienak hondoan eta txikienak goian.

·        Xaflapen gurutzatua: Elkar ebakitzen duten xafletan antolatzen dira

Ibaien modelatze-lana:

Goi ibilbidea:

Maldatsua.

Energia handia

Lurra ebaki

Ahokatu lurra

Paretak leundu

1. V ITXURAKO HARANAK

Material handiak: garraio

Erdi ibilbidea:

Ez hain maldatsua.

Energia gutxiago

Higadura gutxiago.

2. HONDO LAUKO HARANAK

3. MEANDROAK

Material txikiak garraiatu.

Harriak sedimentatu.

Behe ibilbidea:

Malda gutxi

Energia gutxi

Ia higadurarik ez.

4. PENIORDOKIAK

Harea eta lokatza garraio

Sedimentatu harea eta lohia.

5. TERRAZAK: Higadura dela eta lurra altxa daiteke eta mailakatu.

6. MUINO-LEKUKOAK: Hondar erliebe bakartuak

Uharren modelatze-lana:

Higadura:

Klima lehorretan. 1. KARKABAK: lurreko ildo sakonak. 2. sakanak: V itxurako haran sakonak. 3. euri-bideak: ubide zabalak

Sedimentazioa:

Malda oinean metatu. 4. Alubioi-konoak: Metaketa handiak. 5. Pedimentuak: Alubioi kono asko elkartuta.

Haizearen modelatze-lana:

Higadura:

·        Deflazioa: Material txikiak eraman eta handiak utzi. 1. REG

·        Haizearen urradura: Esekita daramatzan materialak harriak lixatu. 2. PERRETXIKO ITXURAKO HARANAK

Sedimentazioa:

1. LOESS METAKETA, 2. DUNAK

Itsasoaren modelatze lana:

Higadura:

Kosta malkartsuetan: Urradura. 1. LABARRAREN ATZERAPENA: labarraren bekaldea zulatu.

2. MATERIALAREN BIRRINKETA: Bloke eta harriak disgregatu.

Sedimentazioa:

Itsas lasterrek harea kostan zehar garraiatu eta leku babestuetan utzi. 3. HONDARTZAK, 4. TONBOLOAK ETA GEZIAK.

Glaziarren modelatze lana:

Higadura:

Pixkanaka higitu haren pisuaren eraginez. Glaziar mihiek sortzen dituzte 1. U ITXURAKO HARANAK. 2. ZIRKUAK:          Izotz fluxuak sortutako sakonuneak.

Sedimentazioa:

3. TILLAK:  Klasto metaketak. 4. MORRENAK: Metaketak dira, glaziar-mihiek higitzean sortzen dute.

Modelatze karstikoa:

Meteorizazio kimikoa. CaCO₃ + CO₃H₂              Ca(CO₃H)₂

Kaltzio karbonatoa + azido karbonikoa (CO₂+H₂O)            bikarbonato kaltzikoa (disolbagarria)

Lurraren gainazaleko higadura formak:

1. LAPIAZ: Harrietan sortzen diren ildoak. 2. AURRI ITXURAKO PAISAIAK: Galeriak, arkuak, etab. 3. TROKAK ETA DOLINAK:  Kolapsoa gertatzen denean (Erortzean)

Lurpeko higadura formak:

1. MEAZULOAK: Tunel horizontalak. 2. LEIZEAK: hodi bertikalak. 3. ARETOAK: barrunbe handiak.